Basın özgürlüğü (ya da konuşma özgürlüğü) Birleşmiş Milletler tarafından
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi''nde ilan edilen, bir çok ülke tarafından kabul edilen bir haktır.
Elbette ülkeden ülkeye bu
Hak daha değişik uygulanabilir.
Devletlerin otoritesinde yaşayan ülkelerde o devletin sansürleri
uygulanabilir. Ancak liberâl demokrasilerde de sansür değişik formlarda bulunabilir. (Nefret sözcükleri, müstehcenlik, v. b.)
Bunun akabinde gelen açıklayıcı "International Covenant on Civil and Political Rights" (Uluslarası Halk ve Politik Hakları) 19''uncu maddeyi şöyle açıklar:
Herkes engel olmaksızın fikirlere sahip olmalıdır.Herkesin
ifade özgürlüğü hakkı olmalıdır; bu hak, her türlü bilgi
ve fikirleri sınır olmaksızın, sözlü, yazılı, basılmış, sanat veyahutta
herhangi dilediği bir medya ortamıyla öğrenme, alma ve verme hakkıdır.2''inci bölümdeki haklar özel haklar ve sorumluluklar getirir. Bu doğrultuda bazı limitler kanunlar tarafıyla uygulanabilir:
a) Başkalarının haklarına ve şöhretine saygı;b) Ulusal güvenlik, halk düzeni, veyahutta halk sağlığı ve huzuru.
20''inci
madde de; savaş propagandalarını yasaklar. 19''uncu maddenin üçüncü bölümünde belirtilen iki bend, gerek monarşik, gerek militarist, gerek muhafazakar rejimlerin talepleri doğrultusunda eklenilmiştir.
Ülkemizin İnsan Hakları Evrensel Beyannâmesi tercümesinin 19''uncu maddesi şöyle der:"Her ferdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu
hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları
mevzubahis olmaksızın malümat ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde
etmek veya yaymak hakkını içerir." Diğer ülkelerde ifâde özgürlüğü
Amerika Birleşik Devletleri
Amerika Birleşik Devletleri''nin anayasasının bir numaralı kanunudur; bu kanuna göre;
"Kongre herhangibir dîni kurmak için, uygulamasını yasaklamak için,
ifâde ve basın özgürlüğünü ya da insanların barışçıl bir şekilde
toplanmasını ve devlete acılarını anlatmasını kısıtlamak için
kanun çıkartamaz."
15 Aralık 1791''de çıkan bu kanun; akabinde her ne kadar özgürce ırkçılık da dahil olmak üzere fikirlerini sunmasını sağlasa da; Amerika''nın özgürlükler ülkesi olmasını sağlamıştır.
Avrupa Birliği
Avrupa Birliği''nin 2000 yılında yayımlanan temel kanunlarının 11''inci maddesine göre;
Herkesin ifade özgürlüğü vardır. Bu hak; insanların fikirlere sahip
olma ve bilgiyi halk otoritesi olmadan, sınırsızca alma ve verme
hakkını tanır.Özgürlük ve basın kuruluşların çoğulculuğuna saygı duyulmalıdır.
Danimarka
Jyllands-Posten''de yayımlanan Muhammed karikatürleri ile yoğun tepki gören Danimarka''nın ifade özgürlüğü hakkında; 77 sayılı kanunu şunu ilan eder:
§ 77 Herkes birinin düşünlerini yayınlama, yazma ve konuşma
özgürlüğüne sahiptir; ancak adalet mahkemelere saygı duyarak. Sansür ve
diğer önlemlerin engellenmesi yeniden koyulamaz.
Fransa
Fransa''da 26 Ağustos, 1789''da çıkan; İnsan ve Vatandaş Hakları Beyannamesi''nin 11''inci maddesi şöyle der:
"Düşüncelerin ve fikirlerin özgürce paylaşılması; insanın en mühim
haklarından biridir: her vatandaş özgürce konuşmalı, yazmalı ve
yayımlamalı; muhafaza etmeli (gerekliyse) kanunların sunduğu
olanaklarda özgürlüğünün çiğnenmesine cevap vermelidir."
Çin
Komünist
çin Anayasası''nın 35''inci maddesine göre;
"Halkın Çin Cumhuriyeti vatandaşları ifâde, basın, birleşme, ortaklaşma, ilerleme ve gösterme özgürlüğünden zevk alır."
Ancak; Çin''de yoğun bir sansür hâkimdir. Bundan Wikipedia ve Google gibi web siteleri de nasîbini almıştır. İnternet
üzerine koyulan limitler arasında Özgür Tibet hareketi, demokrasi,
Tayvan''ın bağımsız bir ülke olarak görülmesi, bir takım dînî
organizasyonlar ve Çin Komünist Partisi hakkındaki tüm yayımlar bloke
edilmiştir.
Türkiye''de İfâde Özgürlüğü
Türkiye''de İfade Özgürlüğü konusunda; kanunlar çatışmaktadır. Anayasa''nın
bir kanunu insanlara fikir özgürlüğü sunarken, teknunun başka bir kanunu da buna izin vermez.
Örnek olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası''nın 25''inci maddesine göre:
"Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir."
Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini
açıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve
suçlanamaz.
Göz ardı edilen bu madde ardından gelen; 26''ıncı madde " Düşünceyi
açıklama ve yayma hürriyeti" üzerinedir, 2001 yılı itibari ile de
Anayasa değişikliğine gidilerek bu hak Anayasa''dan kısmen çıkartılmış
ve ceza mahkemelerine verilmiştir. Ancak; halen 25''inci madde üzerinde
bir değişiklik yapılmamıştır. Bu da Anayasa''da bulunan iki kanunun ard
arda gelmesine rağmen çakıştığını vurgular.
"Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka
yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına
sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya
fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar. Bu fıkra hükmü,
radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin
sistemine bağlanmasına engel değildir.
(Değişik: 3.10.2001-4709/9 md.) Bu hürriyetlerin kullanılması, millî
güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri
ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması,
suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, Devlet sırrı olarak
usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya
haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek
sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak
yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.
(Üçüncü fıkra mülga: 3.10.2001-4709/9 md.)
Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin
düzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla,
düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz.
(Ek: 3.10.2001-4709/9 md.) Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin
kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunla düzenlenir."
Bu doğrultuda; her ne kadar sadece bir kaç cümle önce "Bu hürriyet
resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da
vermek serbestliğini de kapsar." denilse de; değişiklik olan bir kaç
cümle sonrasında "usuller kanunla düzenlenir" ibaresiyle halen içinden
çıkılamayan bir ikilem haline gelmiştir.
30 Temmuz 2003 târihinde yayımlanan 4953 sayılı kanunla; 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 159''uncu maddesine eklenen son fıkrası doğrultusunda; halen mevcut 59. Hükumet''imiz uluslarası arenadaki en fazla tanınan kanunumuz 301''inci maddenin önergesi oylanmış ve kabul edilmiştir.
"Türklüğü, Cumhuriyeti, Devletin kurum ve organlarını aşağılama" başlığı altında incelenen bu madde şöyledir:
Türklüğü, Cumhuriyeti veya Türkiye Büyük Millet Meclisini alenen
aşağılayan kişi, altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile
cezalandırılır.Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetini, Devletin yargı organlarını, askerî
veya emniyet teşkilatını alenen aşağılayan kişi, altı aydan iki yıla
kadar hapis cezası ile cezalandırılır.Türklüğü aşağılamanın yabancı bir ülkede bir Türk vatandaşı
tarafından işlenmesi hâlinde, verilecek ceza üçte bir oranında
artırılır.Eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz.
İfade özgürlüğü''ne bağlı olarak basın özgürlüğü''nde Türkiye; Reporters Without Borders''ın raporuna göre; Dünya''da basın özgürlüğü''ünde 168 ülke arasında Nikaragua, Katar, Tanzanya, ve Zambiya gibi ülkelerin ardında 98''inciliği Fildişi Sahili ve Butan ile paylaşmaktadır.
ifade özgürlüğü hakkında daha fazla düşünce (özet)