Oğuz Türklerinin geleneklerini, göreneklerini, âdetlerini, inançlarını, başka uluslardan
farklarını velhasıl sosyal karakterini masallarına işleyen, onu günümüze kadar güzel bir üslup içinde yaşatarak getiren bilge kişiliktir Dede
Korkut.
Hikâyelerinde oğuzların yaşam tarzları, inanışları –ki genelde tek tanrı inancı işlenir-, gürcülerle ve diğer topluluklarla yaptıkları mücadeleler anlatılır.
Elimizde mevcut 12 Dede Korkut hikâyesinin, 15. yüzyılda kaleme alındığı sanılmaktadır. Bu hikâyelerde eski Türkçeye ait saf ve temiz bir anlatım karşılar bizi. Bu hikâyelerin 8
tanesi, iç ve dış savaşlara aittir. 2 tanesi aşk macerasını dile getirir. 2 tanesi de mitolojiktir. Hikâyeler kahramanlık, savaşlar ve doğaüstü yaratıklar ve olaylar gibi konulara yoğunlaşırken, didaktik bir şekilde sonuca bağlanır. Sonuç kısmında Dede Korkut, sazını eline alır ve şiirle karışık nesir bir dil kullanarak halka öğütler verir, doğruyu, iyiyi, güzeli, makbul olanı şiirsel bir dille anlatır “dinleyiciye”.
Hayatı hakkında değişik görüşler mevcuttur. Şaman, bilge, ozan, ermiş, şair gibi unvanlarla anılmıştır. Hepsinden de nasiplenmiştir Türk halkının gözünde. Kimi söylenceler, onun peygamberimiz döneminde yaşadığını, hatta onunla karşılaştığını ve onun görevlendirmesiyle Sir-Derya bölgesine, hak dini yaymaya geldiğini söyler. 9.-11 yüzyıllar arasında bir zamanda yaşadığı tahmin edilmektedir.
Her ne olursa olsun, dede korkut, Türk kültürünün kilometre taşı, geçmişiyle geleceği arasında bir köprüdür. Türk milletinin bilinçaltıdır bir yerde. Erdem, ahlak, yiğitlik, mertlik, kahramanlık mefhumlarının Türk milletinin vazgeçilmez özellikleri olduğunu tüm açıklığıyla beyan eder. Türk mitolojisinin en vazgeçilmez unsurudur.
Pertev Naili Boratav, Dede Korkut Masalları için İslâm Ansiklopedisi’ne yazdığı makalede, bu masalların 15. yüzyıla kadar sözlü aktarmalarla geldiğini ve 15. yüzyılın ikinci yarısında Akkoyunlular tarafından yazıya geçirildiğini hatırlattıktan sonra, elimizde mevcut metinlerde iki ayrı dönemin olayları bulunduğunu işaret ediyor.
Günümüze ulaşan hikâyeleri şunlardır:
1. DERSE HAN OĞLU BOĞAÇ HAN DESTANI
2. SALUR KAZAN’IN EVİNİN YAĞMALANMASI
3. BAMSI BEYREK
4. KAZAN BEY OĞLU URUZ BEY’İN ESİR OLUŞU
5. DELİ DUMRUL DESTANI
6. KAZILIK KOCA OĞLU YİGENEK DESTANI
7. KAN TURALI DESTANI
8. TEPEGÖZ
9. BEGİL OĞLU İMRENİN DESTANI
10. UŞUN KOCA OĞLU ZEGREK
11. SALUR KAZAN''''IN TUTSAK OLMASI
12. İÇ-OĞUZA, TAŞ-OĞUZUN BAŞKALDIRMASI