Türk Milletini meydana getiren boylar ve oymaklar zincirinin halkalarından birini teşkil eden Zaza Türkleri hakkında maalesef,
bügüne kadar ciddi bir inceleme yapılmamıştır. Hakkında az şey bilinen Türk topluluğu da budur. Diğer Türkler üzerinde yapılan bunca derin araştırma ve incelemelere rağmen, Zaza Türkleri konusu her nedense kimsenin ilgisini çekmemiştir. Buna “ihmalkarlık” da denilebilir. Aslında öncelikle ele alınıp incelenmesi gereken –belki de en mühim- mesele budur.
“Zaza Türkleri” konusunu Türkiye’de ilk defa ele alıp ilim âlimine tanıtan kişi, merhum Nazmi Sevgen Bey’dir. Yazar, 1937 lerde bizzat yerinde yaptığı inceleme ve tespitlerle çok önemli malzemeler elde etmiş ve bunun bir kısmını daha sonraki yıllarda yayımlamıştır. Ancak bu malzemelerin ağırlık noktası folklorik ve sosyolojik faktörler üzerindedir. Araştırma, umumi olarak bu çerçeve içinde işlenmiştir. İhtva ettiği anafikir, Zazalar’ın kesinlikle “Türk menşeli” olduğu yönündedir. Fakat “tarihi menşe” ile ilgili olarak verilen bilgiler, çok az ve yetersizdir. Zaza Türklerinin menşeini “tarih” açısından açıklığa kavuşturamamanın ezikliği içinde bulunan yazar, nitekim 1969’larda kaleme aldığı bir yazısında bunu gayet açık bir ifade ile belirtmek mecburiyetinde kalıyor ve şöyle diyor: “Zazalar’ın Dersim(Tunceli) bölgesine ne zaman geldikleri bilinmemektedir.
SUMERCE ZAZA TÜRKÇESİ
Agar ega tarla
Bar ber/per umum,bütün
Barna ban barınak, barınacak yer ev
Du dut/tut cocuk
Duru vındur/vınduru dur,durmak
Eş eşan/aşan eşmek,kazmak
Gişku gışnu/kışnu şişman adam,şişko
İle le/la ip,ilmek
İlu pil,pilu ulu,büyük
Kıyı kıyşt/kışt kıyı,sahil
“Dil” Açısından Zaza ve Kurmancılar :
Kurmanc ve Zaza Türkleri arasındaki en belirgin farklılığı, konuştukları lehçelerde görmekteyiz.
Kurmancılar kendilerine “Kurmanc” ve konuştukları lehçeye de “Kurmancı” adını verirler. “Kürt” veya “Kürtçe” tabirini kullanmazlar. Zaza Türkleri’nin lehçesine “Zazaki” (Zazaca) denir. Bazı çevreler bu lehçeye “dımılı” diyorlarsa da bu yanlıştır.
Kurmanca ile Zazaca birbirlerinden farklı iki Türk lehçesidir.Türkçe’nin pek çok lehçeleri vardır. Kazak,Kırgız,Başkurt,Özbek,Nogay,Çuvaş,Yakut,Azeri vs. gibi lehçeler, bunlardan bir kaçıdır.Kurmanca ve Zazaca da bunlar gibi Türkçe’nin birer lehçesidir. Her Türk lehçesinin çeşitli şiveleri(ağızları) mevcuttur. Şive sayısı içinden çıkılamayacak kertede çoktur. Mesela Azeri lehçesi birçok şivelere(ağızlara)bölünmüştür. Anadolu ağızlarına benzer çeşitli fonetik özellikler gösterir.Bu ağızlar doğu,batı,güney,kuzey,merkez gibi cihetlere göre gruplara ayrılırlar.Kurmanca ile Zazacanın da yine aynı şekilde,her birinin çeşitli şiveleri vardır.
Zazacayı Kurmanccadan Ayıran Özellikler :
Birbirlerinden oldukça farklı özellikler taşıyan ve Türkçe’nin iki lehçesi olarak kabul ettiğimiz “Kurmanc Türkçesi” ile “Zaza Türkçesi” arasındaki “lehçe ayrılıkları”na kısaca değinmek istiyoruz.
1.Kurmanccada ‘ğ’ sesi yoktur. Bunun tersine Zaza Türkçesin’de ‘ğ’ sesi vardır. Bu ses,kelimenin başında bulunduğu gibi, ortasında ve sonunda da yer alır. Her üç şekil için misaller; ğem(gam), ğıdar(gaddar,azgın), ğele(buğday), belğur /belğul (bulgur), çızği(çizgi),barığ/baruğ(uruk,kabile),sağ(sağ,sağlam) vs.
2.Kurmanccada ‘ı’ ile başlayan kelime yoktur. Buna karşılık Zazacada ‘ı’ ile başlayan epey kelime mevcuttur. Misaller: ıncah (ancak), ıstare (yıldız), ıncıl (incil), ıncas(kara erik),ın/ını(böyle) vs.
3.Kurmanccada ‘u’ ile başlayan kelime yoktur. Zazacada ise bir hayli vardır. Misaller: uca(ora,orası),ucağ(ocak,aile),ucağkor(kör ocak,evlatsız,çocuksuz aile), umi(maya), umıd(umut),usıl(usul,biçim),ungaz(sapan,çift sürme aleti) vs.
Kurmanc Türkçesi’nde iki harften müteşekkil , fakat bir tek ses veren bir “diftong” mevcuttur: (hw). Zaza Türkçesi’nde bu özellik yoktur. Misaller:
Kurmanca Zazaca
Hwin gun kan
Hwen arak ter
Hwe sol tuz
Hwişk way kız kardeş
5. Kelilemelerdeki “erkeklik-dişlilik” durumu her iki legçede de vardır. Ancak bu hususta da Zazaca ile Kurmanca arasında bir takım farklılıklar göze carpar.
Kurmancca Zazaca
ez ez ben
tu tı sen
ew aw/we o
em ma biz
hun şıma siz
ew ay onlar
İkinci grup :
Kurmancca Zazaca
mın mın ben
te tu sen
wi,we yı, ya o, o(dişi)
me ma biz
we şıma siz
wan yın onlar
Yakın bir şahıs ya da şey için
Kurmancca Zazaca
vi ın bu (erkekler için)
ve ına bu (dişi için)
van ıny bunlar(her iki cinsin çogulu için)
Evliya Celebi “Seyahatname” sinde Zaza ve Kurmanclar :
“Zaza ve Kurmanc” konusunu incelerken, başvurduğumuz kaynaklardan biri de ünlü gezgin Evliya Çelebi’nin pek meşhur “seyahatname”si oldu. Her ne kadar “Seyahatname” de tezimizi destekleyeci mahiyette olan açık belgeli hükümler yoksa da, verdiği bazı ipuçları işimize yarıyor ve ileri sürdüğümüz görüşün önündeki yolu birazcıkta olsa aydınlatıyor.
Evliya Çelebi’nin bazı hususlarda kendinden önceki bilginlerin görüş ve düşüncelerin etkisinde kaldığı muhakkaktır. Nitekim “Şerefname”den alıntılar yapması bu etkileyişi bir misal olarak gösterebilir.
Evliya Çelebi’de, çağının hakim olan geçerli modasına uyarak, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde bir kısmı yerleşik, diğer bir kısmı göçebe olarak yaşayan ne kadar topluluk varsa hepsini “Kürt” adı altında ele almaktadır. Mesela, bu açık kapılardan biri hiç süphesiz “Zaza Türkleri” dir. Evliya Çelebi, Zazaları “Kürt” saymaktadır. Halbuki verdiği bazı ipuçları, bu iddiayı gecersiz kılar.
Folklor Bakımından Zaza ve Kurmanclar :
Kurmancalarda da Zazalarda da bütün Türk boylarında olduğu gibi “folklor”un önemli bir yeri vardır. Her iki Türk topluluğunun da folkloru oldukça zengindir. Ancak, bunun çok az bir bölümü yazıya geçirilmiştir. Destanlar, hikayeler, masallar, efsaneler, türküler, fıkralar, atasözleri, bilmeceler, inançlar, örf ve adetler vs. Bütün bunlar incelemeye değer birer hazinedirler.
Folklor açısından da bu iki Türk boyu arasında bir takım farklılıklar göze çarpmaktadır. Ayrıntılara girmedensadece birkaç nokta üzerinde duracağız.
1.“Giyim-kuşam”da farlılıklar.
2.“İnançlar”da farklılıklar.
3.“Örf ve adetler”de farklılıklar
4.“Oyunlar”da (halk oyunların) farklılıklar
5. Davul-zurna: Hem iki boyda da ekseriyetle düğünlerde çalınır.Çalgıcılık adeti yalnız Kurmancalarda vardır.Zaza Türkleri icrai olarak davul-zurna çalmazlar.Düğünlerinde çaldırmak için bizzat gidip çalgıcıları (davulcu-zurnacılar) davet ederler.
Yerleşim Bölgeleri Bakımından Zaza ve Kurmanclar :
Zaza ve Kurmancların meskun bulundukları bölgeler de,aslında onların iki Türk boyu olduklarını göstermektedir.
Kurmancların yerleşik bulundukları mıntıkaları araştırıcılar, başlıca beş bölgeye ayırmışlardır.
1. Yenisey Bölgesi,
2. Batı Türkistan (Horosan-Afgan) Bölgesi,
3. Dağıstan-Macaristan veya Tuna Boyları,
4. Kuzey Azerbeycan (Kür-Aras/Aran),
5. Dicle Bölgesi.